orde van augustijnen


De orde van de Augustijnen en hun missie vroeger en nu

Gied ten Berge


In 1976 kwam er een eind aan het bestuur van de paters augustijnen over het Triniteitslyceum aan de Zijlweg. Ook het management over andere scholen werd aan 'leken' overgedragen. "Vroeger ging je het klooster in als je bijvoorbeeld in het onderwijs of de zorg wilde werken. Voor die beroepen doe je nu geen intrede meer'', aldus de rector van het Ariënskonvikt in Utrecht. Maar het idee dat het met de orde van de augustijnen na pakweg 1600 jaar over en uit is, gaat een beetje te snel. Een bezoek aan de websites van Augustijnen en van hun voormalige scholen, geeft enige historische relativering en brengt je anderzijds in aanraking met een actief wereldwijd netwerk en nieuwe oriëntaties. Een excerpt.


Geschiedenis vanaf de 13e eeuw

 "Vanaf hun vestiging in de Nederlanden in de 13e eeuw hebben de augustijnen een grote bloei gekend. In  het Noorden werd die door de  Reformatie een halt toegeroepen, maar in het Zuiden zette zij zich voort.  Onmiddellijk na de perikelen van de godsdiensttwisten, zijn de augustijnen in de Zuidelijke Nederlanden  ingegaan op de uitdaging om de jeugd op te voeden volgens de idealen van het christelijk  humanisme. Zij  leidden in tientallen steden middelbare scholen. Tevens stuurden ze 'missionarissen' naar het protestantse  Noorden, naar de  Hollandse Missie, om daar de achtergestelde katholieken in hun geloofsbeleving te  bemoedigen. Sommige vrouwen leverden daarbij een eigen steun door als 'klopjes' een ongehuwd leven te  leiden en, veelal met een paar medezusters in gemeenschap levend, de Regel van Augustinus te  volgen." (…)  "Hun spirituele belangstelling richtte zich naar het samengaan van het natuurlijke en het  bovennatuurlijke, zonder tussen die  twee een kloof te zien. God openbaart zich in het leven van iedere dag.  Het was een aandacht die haaks stond op de theologie van de  Contrareformatie. Want daarin werd juist een scherp onderscheid tussen natuur en bovennatuur gepostuleerd: God breekt zomaar in in het  gewone, en geloven doe je alleen op zondag."


Vanaf 1770

 "Vanaf 1770 tot 1830 was er in West-Europa weinig animo voor het religieuze leven: zestig magere jaren.  Toen bestond de uitdaging erin, dwars door de politiek van de Franse Revolutie, van Napoleon en van  koning Willem de Eerste heen, moed te houden en mentaal bijeen te blijven." (…) "Nadat er inmiddels twee  generaties augustijnen gestorven waren en het leven van de Orde in de Nederlanden aan een zijden draad  hing, begonnen in 1834 een paar oude getrouwen en enige jongeren in Gent weer in gemeenschap te  leven." (...) "Gemeenschappelijk leven wil hier zeggen: samen bidden, samen eten en de financiële zaken  regelen vanuit één beurs. Tegelijk werden enige jongelui naar Rome gezonden om daar hun vorming en  opleiding te ontvangen."

 


Vanaf 1885

"Vanaf 1895 mochten de Nederlandse augustijnen zich een Provincie noemen, gezien het vereiste aantal medebroeders en kloosters. De nieuwe Provincie was nog helemaal in de ban van de pastorale activiteit die met veel élan in de parochies werd verricht. Zo leunde het opleidingshuis in Utrecht, het Monica-klooster, tegen de Monica-pastorie aan. In die tijd werden er jonge medebroeders naar elders gezonden om er een academische graad te behalen: Rome, Würzburg, Parijs, de Verenigde Staten; ook naar Nijmegen en andere Nederlandse universiteitssteden. De pastoraal zou voor de Provincie een eigen aandachtsveld blijven: zowel in de opleiding - een apart pastoraal jaar in Culemborg - als door middel van de Pastorale Studiedagen."


Twintigste eeuw

 Het middelbaar onderwijs. "De eeuw die pas achter ons ligt, laat zien hoe de Nederlandse Provincie  onmiddellijk na haar oprichting de uitdaging van het, toen nog achtergebleven, katholiek middelbaar  onderwijs is aangegaan. Begonnen in Eindhoven met het Gymnasium Augustinianum, behartigden in 1965    een belangrijk aantal Nederlandse Augustijnen het management van zes middelbare scholen: in Eindhoven,  Venlo, twee in Haarlem, in Amsterdam en       Schiedam. Kenmerkend, ook op de scholen, was de openheid  naar niet-augustijnen, in dit geval de docenten. Op het Augustinianum bestond al vanaf het begin van de  eeuw - een tijd waarin religieuzen nog een streng gesloten kring vormden - ruim 70% van het onderwijzend  personeel uit niet-ordeleden."

 


Pim Fortuyn, Mendelier in de jaren '60 over het Mendelcollege: "Mijn middelbare schooltijd was de andere kant van het katholicisme. Het was een fantastische school, heel betrokken paters, een zeer open sfeer. Ja , ze hebben niet voor niets Luther voortgebracht! Aan die orde kon je dat aan alle kanten merken. Ze waren niet benepen. We moesten ook kennis nemen van allerhande standpunten buiten het katholicisme en dat was nieuw! "

Een historische site over Eindhoven: "In het stadsleven van Eindhoven hebben de augustijnen betekenis gehad in het sociale leven, met name op het gebied van het onderwijs. Toen in 1898 de kerk voltooid was, werd de noodkerk met aangrenzende lokaliteiten ingericht als middelbare school, die met een internaat duizenden jongens - en later ook meisjes - een goede vorming bood voor hun toekomstig leven. Mr. Dries van Agt is één van de velen, die hier gestudeerd hebben."

Geschiedenis SG Spieringshoek: "De paters augustijnen deden hun intrede en deze pakten de school energiek aan. Sterke punten van elders voerden zij onverwijld in zoals een goede administratie, een actieve ouderraad en duidelijke schoolregels. Ook ontwikkelden zij de bouwplannen naar het uiteindelijke vijf verdiepingen hoge scholencomplex. Inspirerende docenten kwamen graag lesgeven zoals tv-presentator Pierre Janssen die kunstgeschiedenis gaf en Han Raeijmaekers die tot in de 90'er jaren met de leerlingen spectaculaire acties voerde voor een betere wereld."


Pastoraal.

"Eind jaren '60 startten de augustijnen in samenwerking met het bisdom Breda de eerste Pastorale Opleiding voor leken, de pastorale werkers. Gezien hun belangstelling en openheid voor het hele volk van God, hadden zij in een tijd waarin dat nog onmogelijk leek, hun eigen theologie-opleiding opengesteld voor vrouwelijke en mannelijke niet-religieuzen. Ook zetten zij zich in voor de armsten: de missies in Bolivia en Papua, en het Labre-werk voor zwervers en daklozen. Ook de kansarmen na de tweede wereldoorlog hadden ze op het oog. Zo wilde het Schriftelijk Studiecentrum te Culemborg door aan lager geschoolden extra vormen van onderwijs aan te bieden hun arbeidsmogelijkheden vergroten."


Wetenschap.

 "Vanaf de jaren '20 kon de eigen filosofie- en theologie-opleiding worden omgevormd tot een instelling  waar eminente docenten les gaven. Behalve theologen wist de Provincie bovendien een aantal bekende  filosofen voort te brengen. Dank zij hun ijveren werd reeds in de jaren '50 het neoscholastiek                            systeemdenken vervangen door een meer eigentijdse existentieel-fenomenologische benaderingswijze en  door andere, modernere filosofische inzichten. De wetenschappelijke kant van de Provincie heeft invloed  gehad op het boekenbezit. Ooit ten dienste van de opleiding, nu een zelfstandig onderdeel van het                  Augustijns Instituut, is het boekenbezit een levend teken van de zorg die de Nederlandse augustijnen,  geletterde en minder geletterde, nog steeds voor het weten koesteren. Zij volgen hierin onverdroten hun  Vader Augustinus, die zijn bisschopshuis al spoedig van een uitgebreide bibliotheek voorzag. Het Augustijns Instituut werd in 1989 opgericht om de werken van Augustinus te vertalen en ze daardoor in het Nederlands taalgebied een grotere bekendheid te geven. Inmiddels heeft de Nederlandse Provincie van de augustijnen een leerstoel Augustijnse Studies opgericht aan de Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht om ook op academisch niveau de belangstelling voor en studie van Augustinus' werken gaande te houden." De eerste hoogleraar werd prof. dr. Paul van Geest.


Gastvrijheid.

"Ook Augustinus' gastvrijheid staat op het spirituele programma van de augustijnen van de 21ste eeuw. Daarbij beschikt men over enige welgelegen conventsgebouwen in Eindhoven en Nijmegen waarin geestverwanten naar behoren ontvangen kunnen worden, en waar gemeenschap op een concrete manier zichtbaar wordt. Van ongeschoolde eremieten in het bos naar cultuurdragers in de stad ... Dat proces is niet vanzelf tot ontwikkeling gekomen. Het is gebeurd dankzij het vertrouwen op het beloftevolle woord van God, het blijven uitzien naar een toekomst die allerlei onvermoede mogelijkheden biedt; dankzij een gemeenschappelijke openheid om de tekenen van de tijd te willen verstaan en een antwoord te geven op actuele uitdagingen; dankzij een inzet die niet naar persoonlijke glorie streeft maar het gemeenschappelijke boven het individuele stelt."


Augustijnse spiritualiteit vandaag

 "Al een aantal jaren bestaan er in Nederland enkele Augustijnse leken-groepen. Daarin komen mensen bij  elkaar met belangstelling voor Augustinus en de Augustijnse spiritualiteit. Zij vormen groepen,  gemeenschappen, basis van deze spiritualiteit. In elke groep doet een augustijn mee. Via deze augustijn en  via een vertegenwoordiging in de Commissie Vorming en Begeleiding zijn de verschillende groepen met de  Orde der augustijnen verbonden. Elke groep komt maandelijks bij elkaar. Tweemaal per jaar is er een  gezamenlijke bijeenkomst voor alle leden van de verschillende groepen. Zij hebben een informatiebulletin:  'Open Vensters', dat viermaal per jaar uitkomt. Er bestaan groepen in Nijmegen (Boskapel en Parochie  Lindenholt) in Eindhoven (Klooster Mariënhage), in Utrecht (Augustinusconvent) en in Werkhoven."


De theoloog prof. dr. Bert Blans (oud-leerling van het Triniteitslyceum): "De eenzijdigheid van een slechts naar buiten gericht activisme wordt terecht aangeklaagd, want zij leidt letterlijk tot ontzieling en in voortgaand doorrennen tot uitholling. Cultuur van de stilte, van inkeer en bezinning is een noodzakelijke remedie, waaraan onze wereld nood heeft om haar evenwicht en menselijkheid te herstellen. (…) Ordes en congregaties geven met recente intiatieven als studiehuizen, vormingscentra en bewegingen van lekenreligieuzen het goede voorbeeld: zo ontsluiten ze hun eeuwenoude wijsheid van aandacht en toewijding op een eigentijdse manier."


Jongeren en augustijnen

 "In vele landen waar augustijnen wonen en werkzaam zijn, bestaat een Augustijnse Jongerenbeweging. (…)  De Internationale Commissie Jongerenpastoraat van de Orde der Augustijnen organiseert regelmatig  Internationale Jongeren-ontmoetingsdagen. Daar staat de ontmoeting centraal, op basis van een  (augustijns) thema. Zulke Internationale Ontmoetingen zijn er geweest te Lecceto in Italië (Siena), te La Vid,  Spanje (provincie Burgos), Abbeyside in Ierland (1995) en Münnerstadt in Duitsland (1998). Tijdens de    Wereldjongerendagen te Parijs (1998) en Rome (2000) hebben de Augustijnse Jongeren een parallel                 bijeenkomst gehouden, en van daaruit aan de Wereldjongerendagen meegedaan. In 1997 heeft de Orde      der Augustijnen een congres gehouden over Jongerenpastoraat, met deelnemers uit de hele wereld. Ook in  Nederland zijn er jongeren actief. Deze jongeren hebben regelmatig contact met de Duitse Jongeren en  doen mee aan internationale ontmoetingen."

 


Augustijnse gemeenschappen vind je vandaag overal in de wereld: van Zuid Afrika tot in Hippo (Algerije), van Papua tot Korea, in heel Noord en Zuid Amerika en natuurlijk in Europa. Met missies, onderzoeksinstituten, gemeenschapsvorming onder volwassenen, werk voor jongeren en een eigen NGO op het gebied van mensenrechten, enz. Op 13 november 2004, vieren de augustijnen wereldwijd de 1650e verjaardag van de geboorte van Augustinus van Hippo in 354. Vanaf deze plaats willen we onze vroegere 'opvoeders' feliciteren met deze herdenking en met de bede dat hun werk vrucht mag blijven dragen, nu en in de toekomst.

Augustijnen in de wereld: http://www.aug.org/#

Augustijnen in Nederland: http://utopia.knoware.nl/users/pvlt/